Ustroje majątkowe małżeńskie – wspólność, rozdzielność i intercyza

Majątek małżonków nie w każdym związku podlega tym samym regułom. Prawo przewiduje wariant powstający samoczynnie z chwilą ślubu oraz kilka rozwiązań umownych, po które można sięgnąć u notariusza.

Wspólność ustawowa jako rozwiązanie domyślne

Ustroje majątkowe małżeńskie porządkują trzy kwestie: co należy do obojga małżonków, czym każde z nich rozporządza samodzielnie i w jaki sposób dzieli się dorobek po ustaniu związku. Rozwiązaniem, które powstaje bez żadnych dodatkowych czynności, jest wspólność ustawowa. W tym układzie pojawiają się trzy masy majątkowe: majątek wspólny oraz dwa majątki osobiste. Do majątku wspólnego trafia zasadniczo to, co małżonkowie nabyli w czasie trwania wspólności, w tym wynagrodzenie za pracę i dochody z działalności zarobkowej. Majątki osobiste obejmują przede wszystkim przedmioty nabyte przed zawarciem małżeństwa, a także rzeczy uzyskane w drodze dziedziczenia lub darowizny, o ile spadkodawca albo darczyńca nie postanowił inaczej. Cechą tego rozwiązania jest brak określonych ułamkowo udziałów w czasie trwania wspólności. Małżonek nie może więc samodzielnie sprzedać połowy wspólnego mieszkania. Czynności wykraczające poza bieżący zarząd, na przykład zbycie nieruchomości albo obciążenie jej hipoteką, wymagają zgody drugiej strony.

Warianty umowne i ustrój przymusowy

Małżonkowie mogą odejść od rozwiązania domyślnego, zawierając umowę majątkową. Zawiera się ją przed ślubem albo w trakcie trwania małżeństwa, a jej zmiana lub rozwiązanie także wymaga zgodnego oświadczenia obojga. W praktyce rozważa się kilka konstrukcji:

• rozdzielność majątkowa, w której każde z małżonków ma wyłącznie własny majątek i zarządza nim samodzielnie,
• rozdzielność z wyrównaniem dorobków, gdzie w czasie trwania małżeństwa majątki pozostają odrębne, a po ustaniu ustroju porównuje się przyrost majątku każdej ze stron,
• rozszerzenie wspólności, czyli włączenie do majątku wspólnego składników, które w innym razie należałyby do majątku osobistego,
• ograniczenie wspólności, polegające na wyłączeniu z niej wskazanych kategorii składników.

Potoczna nazwa intercyza obejmuje wszystkie te warianty, choć w codziennym języku kojarzy się głównie z rozdzielnością. Osobną kategorię stanowi ustrój przymusowy, który powstaje niezależnie od woli stron, na przykład wskutek orzeczenia sądu wydanego na żądanie jednego z małżonków lub wierzyciela, a także w innych sytuacjach opisanych w przepisach. Taki ustrój nie wymaga umowy i nie da się go wyłączyć porozumieniem.

Zobowiązania finansowe a wybór ustroju

Wybór ustroju bywa motywowany działalnością gospodarczą, planowanym zadłużeniem albo chęcią uporządkowania spraw przed zaciągnięciem większego kredytu. Trzeba jednak odróżnić rozdział majątków od zwolnienia z odpowiedzialności. Umowa majątkowa działa na przyszłość i sama w sobie nie umarza zobowiązań powstałych wcześniej. Nie usuwa również skutków poręczenia ani przystąpienia do długu, jeśli oba małżonkowie takie oświadczenia złożyli. Możliwość powoływania się na umowę wobec innych osób jest ograniczona i zależy od tego, czy druga strona stosunku prawnego o niej wiedziała. Rozdzielność wpływa też na zdolność kredytową i na sposób zabezpieczania zobowiązań, ponieważ bank ocenia wtedy sytuację każdego z małżonków odrębnie. Skutki dotykają również dziedziczenia oraz rozliczeń przy podziale majątku, dlatego decyzję poprzedza się zwykle rozmową o całości sytuacji rodzinnej i zawodowej, a nie wyłącznie o bieżących długach. Ocena konkretnego przypadku wymaga analizy dokumentów. Wpływ na skutki umowy mają między innymi data powstania zobowiązania, jego rodzaj, treść zawartych wcześniej porozumień z wierzycielem oraz to, czy majątek jest już obciążony zabezpieczeniami rzeczowymi.

Przebieg czynności notarialnej

Umowa majątkowa wymaga formy aktu notarialnego. Przy czynności obecni są oboje małżonkowie albo osoby planujące zawarcie małżeństwa. Notariusz ustala treść porozumienia, wyjaśnia skutki wybranego rozwiązania i odczytuje dokument przed podpisaniem. Zakres potrzebnych dokumentów notariusz określa indywidualnie. Zwykle konieczne są dokumenty tożsamości, a przy umowach zawieranych w trakcie małżeństwa również dane dotyczące zawarcia związku. Gdy porozumienie obejmuje konkretne składniki, na przykład nieruchomość, potrzebne bywają dokumenty opisujące ich stan prawny. Kancelaria notarialna prowadząca serwis knuplerz.pl zajmuje się czynnościami z zakresu prawa rodzinnego i majątkowego, w tym umowami dotyczącymi relacji finansowych między małżonkami. Temat, jakim są majątkowe ustroje małżeńskie , opisano w osobnym opracowaniu na stronie kancelarii, wraz z przedstawieniem różnic między poszczególnymi rozwiązaniami. Powyższy tekst ma charakter ogólnoinformacyjny i nie zastępuje porady prawnej. Dobór ustroju, treść umowy oraz zakres dokumentów ustala notariusz indywidualnie, po zapoznaniu się z sytuacją stron.